Sámi allaskuvlla ovddeš stipendiáhtta doavttir Sierge Rasmus lea ožžon Kindred Peoples’ Programme bálkkašumi kategoriijas Dutkan mii lea almmuhuvvon urálalaš gillii.

Sierge ožžui bálkkašumi nákkosgirjji ovddas Ohcejoga guovllu davvisámegiela nuppástuvvan 1950-logus 2020-lohkui, man son bealuštii Sámi allaskuvllas 08.12.25.

Dutkamuš guorahallá davvisámegiela variašuvnna ja nuppástuvvama hállangiela ja gažadanmateriálain, ja čatná gielalaš albmanusaid oassin sámeservoša historjjálaš vásáhusaide. Bohtosat čájehit, ahte giella reagere hearkkit birastahtti servodahkii: muhtin iešvuođat leat nanusmuvvan ealáskahttima bokte, muhtin sárgosat fas leat jávkan giellamolsuma áigodagas.

Juryláhttu Rogier Blokland čilge Esttegiela instituhttii ahte metodat maid Rasmus geavaha iežas dutkamis lea dahkan vejolažžan ahte su dutkan fátmmasta erenomáš viiddis joavkku giellageavaheddjiid ja sihke gielalaš ja servodatlaš rievdadusaid mat leat dokumenterejuvvon badjel čuođi jagi áigge.  

– Su čilgejeaddji lahkoneapmi lea ođas, originála ja miellagiddevaš, go ovddit davvisámegiela grammatihka dutkamušat dávjá leamaš normatiivvat. Rasmus čájeha ahte giellarievdan lea eallinfámu mearka: dat čájeha ahte giella lea anus. Su dutkamuš veahkeha eahpitkeahttá ovddidit ođđa ja eanet čilgejeaddji davvisámegiela grammatihka. 

Sierge Rasmus dadjá ieš ahte lea dieđusge stuorra gudni oažžut dákkár bálkkašumi, go dat čájeha sutnje ahte sámegielat dutkamušas lea mearkkašupmi.

– Ledjen ovdal nákkáhallama smiehtadan sakka dan, ahte man erenomáš lea beassat čállit nákkosgirjji ja bealuštit dan iežan eatnigillii – bargat akademalaš barggu Sámi ásahusain. Ođđa dieđu lea vejolaš buvttadit earáge gielain go eaŋgalasgillii, dadjá Rasmus. 

Rasmus bargá seniorráđđeaddin Sámi giellagáldus. 

Rápmi Ommai 

Seamma kategoriijas mearridii maid jury rámidit Helena Omma nákkosgirjji “Várri, duottar, vuopmi ja vuovdi – Jiellevári ja Váissá guovlluid boazosámiid eananterminologiija polysemalaš sániid guorahallan” ovddas. 

Dát dutkamuš guorahallá boazosámiid eananterminologiija, ja das leat guovddážis sániid várri, duottar, vuopmi ja vuovdi mearkkašumit ja geavaheapmi. Dutkanbohtosat čájehit ahte dát sánit leat polysemalaččat, go daid mearkkašumit rievddadit ságastallanoktavuođa mielde.

Eananhálddašanreaidduin dát boahtá ovdan earenomážit go boazoláidumiid kárten ja kategoriseren dáhpáhuvvá váldogillii. Dát mearkkaša dan ahte almmolaš eananhálddašeamis sámiid eanankonseptualiseremat jaskkodahttojuvvojit.  

Go ipmirdit buorebut, movt sámegiella ovddasta ja gaskkusta dáid máhttovuogádagaid, de sáhttá dat veahkehit nannet sámi árbevirolaš máhtu sajádaga sihke dutkamis ja almmolaš hálddašeamis.

Goappaš kategoriijat sámi dutkiide 

Kindred Peoples Programme komitea juohká jahkásaččat bálkkašumi guovtti kategoriijas. Dán jagi oažžu maid sámi dutki Áile Aikio Urálalaš dutkama bálkkašumi iežas nákkosgirjji “Saamelainen museo? Tutkimus saamelaisen kulttuuriperinnön ontologisesta politiikasta” (Sámi musea? Dutkamuš sámi kulturárbbi ontologalaš politihkas.)

Dat mearkkaša ahte dán jagi leat sámi dutkit ožžon bálkkašumi goappašat kategoriijain.

– Dát čájeha ahte sámi dutkiid sajádat nanusmuvvá ja ahte dieđalaš čállin sámegillii ovdána, dadjá lávdegotti jođiheaddji Helin Kask.

Dán jagáš Kindred Peoples Programme bálkkašumiid árvvoštallangottis ledje Marju Kõivupuu (folklorista ja kulturhistorihkkár, Tallinna universitehtas), Sven-Erik Soosaar (gielladiehtti ja Esttegiella instituhta senioradutki) ja Rogier Blokland (gielladiehtti, Uppsala universitehta suoma-ugralaš gielaid professor). 

Bálkkašumiid ollislaš ruhtasubmi lea 2500 euro. Loga eambbo Esttegiela instituhta neahttasiiddus. 

Mii lea Kindred Peoples’ Programme?

Kindred Peoples’ Programme (esttegillii Hõimurahvaste programm) lea Estte stáhta doarjaprográmma, man ulbmil lea seailluhit, nannet ja ovddidit daid suoma-ugralaš ja samojedalaš álbmogiid gielaid ja kultuvrraid, main ii leat iežaset našuvdnastáhta. Prográmma fátmmasta earret eará sápmelaččaid, vepsálaččaid, udmurttaid, mariid, komiid ja nenetsaid.

Prográmma doarju dutkama, oahpahusa, girjjálašvuođa ja kulturprošeavttaid, ja dan bokte háliida nannet urálalaš gielaid sajádaga sihke servodagas ja akademalaš máilmmis. Dehálaš ulbmil lea maiddái ovddidit urálalaš gielaid dutkama ja daid geavaheami dieđalaš čállingielaidin, ja nannet riikkaidgaskasaš ovttasbarggu dutkiid ja kulturásahusaid gaskkas.

Prográmma juohká maiddái dieđalaš bálkkašumiid, maiguin gudnejahttá urálalaš álbmogiid gielaid, historjjá ja kultuvrraid guoskevaš dutkama. Bálkkašumit juhkkojuvvojit guovtti kategoriijas. Nubbi bálkkašupmi addojuvvo dutkamušaide mat guoskkahit earret eará gielladieđa, historjjá, etnologiija ja folkloristihka. Nubbi fas addojuvvo urálalaš gillii čállojuvvon dieđalaš bargguide. Dán bálkkašumi ulbmil lea earenoamážit nannet urálalaš gielaid sajádaga dieđalaš giellan.

Dieđalaš bálkkašumit leat juhkkojuvvon 2012 rájes, ja bálkkašumiid ollislaš ruhtasubmi lea 2500 euro. 

Estte oahpahus- ja dutkanministeriija ruhtada prográmma, ja Estte giellainstituhtta (Eesti Keele Instituut) ovttas Fenno-Ugria organisašuvnnain ovttastahttá prográmma doaimma.